Ο σκοπός της ύπαρξης της οικογένειας αναθεωρείται κι αυτό οδηγεί σε ανακατατάξεις όσον αφορά τους ρόλους και τους κανόνες συμπεριφοράς. Για να γίνει κατανοητός ο σκοπός της οικογένειας πρέπει να ειδωθεί σε συνάρτηση με τους σκοπούς ενός κοινωνικού συνόλου. Η λειτουργία του συστήματος της οικογένειας συντονίζεται με άλλα συστήματα, με τους σκοπούς και τους στόχους του όλου συστήματος ώστε να πραγματοποιούνται αυτοί οι σκοποί. Αλλαγές στους σκοπούς τους συστήματος επιφέρουν αλλαγές και στα επιμέρους συστήματα. Σε περιόδους κοινωνικών ανακατατάξεων δημιουργείται ανακολουθία σε όλα τα επίπεδα και στη σχέση μεταξύ τους. Οι ενέργειες ατόμων και ομάδων εξακολουθούν να διέπονται από ορισμένους κώδικες, αξίες και ρόλους που δεν ευνοούν πια αλλά αντίθετα δυσχεραίνουν τη λειτουργία τους γιατί δημιουργήθηκαν για να ανταποκριθούν στις ανάγκες μιας προηγούμενης φάσης.

Η εξέλιξη της ελληνικής οικογένειας

Παραδοσιακή οικογένεια-ο προορισμός του ανθρώπου

Η κεντρική σημασία που αποδίδει ο παραδοσιακός άνθρωπος στην οικογένεια εξηγείται εν μέρει από το γεγονός πως άλλοτε η οικογένεια ικανοποιούσε όλες του τις ανάγκες. Η παραγωγή των αγαθών μέσα στην οικογένεια δημιουργούσε το υπόβαθρο για την ανάπτυξη αρμονικών σχέσεων. Η αρμονία στις σχέσεις θεωρούνταν απαραίτητη και επιδιωκόταν ενώ κάθε ενέργεια η οποία στρεφόταν ενάντια στο σύνολο καταδικαζόταν. Σύμφωνα με αυτήν την αντίληψη, θεωρείται πως μόνον ένας τρελός ή κάποιος που παρασύρθηκε θα μπορούσε να προκαλέσει βλάβη στην οικογένειά του. Η βία δηλαδή θεωρείται εξαίρεση αφού το κοινό καλό θεωρείται μέλημα κάθε μέλους. Η αρμονία των σχέσεων θεωρούταν δεδομένη και δεν ήταν δυνατόν να αμφισβητηθεί. Στο παραδοσιακό πλαίσιο της οικογένειας η παροχή υπηρεσιών στους άλλους αποτελούσε βασικό έργο των μελών από την οποία αντλούσαν αναγνώριση και ικανοποίηση. Ταυτόχρονα δηλαδή, οι υποχρεώσεις προς τους άλλους ήταν συνυφασμένες με την ικανοποίηση προσωπικών αναγκών. Η θυσία ατομικών αναγκών και επιθυμιών απέβλεπε στην ικανοποίηση των αναγκών της ομάδας και επομένως του ίδιου του ατόμου. Σήμερα συμβιβασμός, θυσία, προσωπική αδικία.

Πυρηνική οικογένεια-η βασιλεία του παιδιού

Στην αστική οικογένεια ένα μέλος, το παιδί, αποκτά ξαφνικά πρωταρχικό ρόλο. Πάνω σε αυτό βασίζεται ο γάμος και η δημιουργία της οικογένειας. Οι επιδιώξεις και οι φιλοδοξίες δύο ατόμων που αποφασίζουν να ζήσουν μαζί εναποτίθενται σε ένα τρίτο. Στο παιδί. Αυτή η παιδοκεντρική αντίληψη του γάμου και της οικογένειας εξυπηρετεί τη βασική ανάγκη για σταθεροποίηση της οικογενειακής ενότητας που οι νέες συνθήκες ζωής απειλούσαν με διάλυση. Η παιδοκεντρικότητα εκφράζεται μέσα από την υπερβολική προσήλωση στην προσπάθεια για τη μόρφωση των παιδιών, την αγωνία και την πίεση για την επίδοση στο σχολείο. Οι γονείς ζουν μέσα από τα παιδιά τους. Μου έφερε καλούς βαθμούς, μας απογοήτευσε. Η αναγγελία των βαθμών των πανελληνίων αποτελεί εθνική επέτειο…τεράστιο μέρος του οικογενειακού εισοδήματος ξοδεύεται στην εκπαίδευση του παιδιού. Ο μύθος πληρώνεται. Τα παιδιά φεύγουν. Οι γονείς μένουν μόνοι στα 40-45…διαζύγια και χωρισμοί.

Το νέο ζευγάρι και η σχέση του

Η δημιουργία σχέσης και η επένδυση σε αυτή αποτελεί το κύριο μέλημα αρκετών σημερινών νέων. Πολλοί νέοι διαγράφουν το θεσμό της οικογένειας. Οι στατιστικές βέβαια δείχνουν πως δεν μειώνονται τα ποσοστά των γάμων. Αντίθετα αυξάνονται αυτά των διαζυγίων. Η σχέση είναι σίγουρο πως προσφέρει συναισθηματική ασφάλεια και σιγουριά. Από την άλλη υπάρχει ο φόβος της καταπίεσης, του φόβου εγκατάλειψης της επαγγελματικής σταδιοδρομίας για τις γυναίκες, την ολοκλήρωση, τη δημιουργικότητα, την κοινωνική δραστηριότητα.

Χάρις Κατάκη (1998) Οι τρεις ταυτότητες της ελληνικής οικογένειας. Ελληνικά γράμματα

Έχει προταθεί πως το περιεχόμενο των στερεοτύπων εμπεριέχει ένα θετικό κι ένα αρνητικό στοιχείο. Ικανότητα και θέρμη, έμφαση στην επίτευξη ή έμφαση στο κοινό καλό (agentic versus communal). Αυτή η ιδέα της διπλής διάστασης των στερεοτύπων ενυπάρχει και στον Asch (1946) ο οποίος σύγκρινε ένα πρόσωπο ικανό και ψυχρό κι ένα πρόσωπο ικανό και θερμό. Το θερμός/ψυχρός αποτελεί τη μια διάσταση του περιεχομένου του στερεοτύπου και ενώ η ικανότητα αποτελεί την άλλη. Ο Asch κρατούσε την ικανότητα σταθερή (γενναιόδωρος, έξυπνος, ευτυχισμένος, ευδιάθετος, δημοφιλής, αξιόπιστος, φιλάνθρωπος, σοβαρός, συγκρατημένος) και άλλαζε την άλλη διάσταση (θερμός/ψυχρός) προκαλώντας τελείως διαφορετικές αντιδράσεις (όπως και στο πείραμά μας). Έχουμε δηλαδή δύο περιπτώσεις, στη μια το ικανό πρόσωπο μας είναι συμπαθές ενώ στην άλλη όχι.

Έχει προταθεί πως αυτό που διαμορφώνει το περιεχόμενο των στερεοτύπων είναι η δομή των σχέσεων ανάμεσα σε δύο ομάδες. Σύμφωνα με αυτή τη θεώρηση αυτό που διαμορφώνει τα στερεότυπα είναι οι κοινωνικοί ρόλοι που λαμβάνουν τα άτομα. Τα φυλετικά στερεότυπα διαμορφώνονται από τους διαφορετικούς ρόλους που καταλαμβάνουν τα δύο φύλα κοινωνικά. Το επάγγελμα που ασκεί κάποιος διαμορφώνει και το περιεχόμενο του στερεότυπου που του αποδίδεται (Campbell, 1967). Η Eagly (1987) για παράδειγμα έδειξε πειραματικά πως τα στερεότυπα για τα δύο φύλα προκύπτουν από τους διαφορετικούς ρόλους που αναλαμβάνουν οι άνδρες και οι γυναίκες στην κοινωνία. Οι γυναίκες στη φροντίδα του σπιτιού και των παιδιών και οι άνδρες ως εξασφαλιστές των απαραίτητων για τη συντήρηση μιας οικογένειας. Οι θεωρίες αυτές υποθέτουν πως υπάρχει ένας πυρήνας αλήθειας στα στερεότυπα, δηλαδή καθρεφτίζουν υπαρκτές διαφορές. Αυτό που δεν απαντά η θεωρία είναι πως δημιουργήθηκαν αυτές οι διαφορές.

Μια άλλη προσέγγιση που εξετάζει τις δομικές σχέσεις ανάμεσα σε ομάδες ως κεντρικές στη διαμόρφωση του περιεχομένου του στερεοτύπων είναι αυτή των Glick και Fiske (2001). Σύμφωνα με αυτή τη θεώρηση τα στερεότυπα διαμορφώνονται σε σχέση με το κοινωνικό στάτους και το είδος της αλληλεξάρτησης (ανταγωνισμός ή συνεργασία) που έχουν οι ομάδες μεταξύ τους. Το στάτους συνδέεται με την ικανότητα και η αλληλεξάρτηση με τη θέρμη. Ομάδες και άτομα χαρακτηρίζονται και με τις δύο διαστάσεις κι ανάλογα με το στάτους και την αλληλεξάρτηση μπορεί να είναι ψηλά στη μια διάσταση και χαμηλά στην άλλη ή αντίστροφα αλλά ποτέ ψηλά και στις δύο διαστάσεις. Υπάρχει βέβαια και η περίπτωση μια ομάδα να είναι χαμηλά και στις δύο διαστάσεις. Παρόλα αυτά αυτό είναι σπάνιο. Εκτός αν πρόκειται για τη δική μας ομάδα που υπερτερεί φυσικά (βάσει της θεωρίας της κοινωνικής ταυτότητας) σε όλα τα χαρακτηριστικά. Εκτός αν η ομάδα σύγκρισης έχει «αντικειμενικό» προβάδισμα σε σχέση με την ικανότητα. Σε σχέση με τη θέρμη τα πράγματα είναι πιο ξεκάθαρα.

Βάσει αυτής της προσέγγισης της διπλής φύσης των στερεοτύπων μπορεί να υπάρχει προκατάληψη ακόμη κι αν μια ομάδα περιγράφεται θετικά. Είτε στη διάσταση της ικανότητας (π.χ. οι μετανάστες μας είναι αντιπαθείς αλλά συγχρόνως μπορεί να είναι πετυχημένοι, να τα έχουν καταφέρει πολύ καλά) είτε στη διάσταση της θέρμης (π.χ. οι ηλικιωμένοι μπορεί να περιγράφονται ως συμπαθείς αλλά συγχρόνως ως άνθρωποι που δεν έχουν να προσφέρουν τίποτα).

Αυτό μας βοηθά να καταλάβουμε τη διπλή φύση της προκατάληψης. Η προκατάληψη μπορεί δηλαδή να πάρει δύο μορφές: την πατερναλιστική και την εχθρική. Στην πατερναλιστική προκατάληψη η άλλη ομάδα θεωρείται συμπαθής αλλά ανίκανη (επομένως χρήζει προστασίας). Κλασικό τέτοιο παράδειγμα είναι τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι και οι γυναίκες. Στην εχθρική προκατάληψη η άλλη ομάδα θεωρείται ικανή αλλά αντιπαθής. Τέτοιο είναι το παράδειγμα με τους μετανάστες, τους Τούρκους και άλλους «εχθρούς». Η προκατάληψη μπορεί να είναι και απόλυτα αρνητική, δηλαδή μια ομάδα να περιγράφεται ως ψυχρή και ανίκανη συγχρόνως (κοινωνικό βάρος). Αυτό που πρέπει να έχουμε στο νου μας είναι η χρησιμότητα των στερεοτύπων στη δικαιολόγηση του κοινωνικού κόσμου, των σχέσεων δηλαδή που διαμορφώνονται γύρω μας.

Οι έρευνες σε σχέση με τη διαμόρφωση του κοινωνικού ρόλου του φύλου επηρεάζουν και επηρεάζονται από τις αντιφατικές απόψεις της κοινωνίας για τον κοινωνικό ρόλο του φύλου. Για παράδειγμα, σε προηγούμενες δεκαετίες, ο αυστηρός διαχωρισμός μεταξύ των δύο φύλων θεωρούνταν από τους περισσότερους ψυχολόγους, εκπαιδευτικούς και γονείς ένας επιθυμητός στόχος της κοινωνικοποίησης του παιδιού. Έτσι, οι γυναίκες μάθαιναν δεξιότητες για να ανταποκριθούν στους ρόλους της νοικοκυράς ενώ οι άνδρες διαπαιδαγωγούνταν ώστε να παίξουν το ρόλο του κουβαλητή. Ο στόχος αυτής της κοινωνικοποίησης αμφισβητήθηκε, κυρίως διότι η διαμόρφωση του κοινωνικού ρόλου του φύλου θεωρείται μέσον διάκρισης σε βάρος των γυναικών και περιοριστικός παράγοντας στην ανάπτυξη τόσο για τους άνδρες όσο και για τις γυναίκες.

Βιολογικό και κοινωνικό φύλο

Σε γενικές γραμμές, ο όρος βιολογικό φύλο χρησιμοποιείται για να περιγράψει τις βιολογικές κατηγορίες του άνδρα και της γυναίκας ενώ ο όρος κοινωνικό φύλο χρησιμοποιείται για να περιγράψει τις κοινωνικές κατηγορίες της αρρενωπότητας και της θηλυκότητας, δηλαδή τα χαρακτηριστικά και τη συμπεριφορά που αποδίδονται στο καθένα από τα δύο φύλα. Το κοινωνικό φύλο προσδιορίζεται από κοινωνικούς παράγοντες. Ο κοινωνικός ρόλος του φύλου αναφέρεται σε συμπεριφορές, ενδιαφέροντα και υποχρεώσεις που ορίζονται από την κοινωνία ως κατάλληλα αρμόζοντα για άνδρες και γυναίκες. Η διάκριση του βιολογικού και κοινωνικού φύλου δε χρησιμοποιείται για να προσδιορίσει τον παράγοντα που ευθύνεται για την εμφάνιση συγκεκριμένων χαρακτηριστικών σε άτομα διαφορετικού φύλου (μια διαμάχη του τύπου κληρονομικότητα ή περιβάλλον) αλλά για να αναδείξει πως αυτά τα χαρακτηριστικά ή συμπεριφορές αποτελούν το αποτέλεσμα της κοινωνικής διαμεσολάβησης στη βάση μιας βιολογικής διαφοράς.

Το περιεχόμενο των ρόλων του κοινωνικού φύλου

Το περιεχόμενο των ρόλων των δύο φύλων περιλαμβάνει πεποιθήσεις για τους άνδρες και τις γυναίκες (οι άνδρες είναι πιο διεκδικητικοί, οι γραμματείς θα έπρεπε να είναι γυναίκες και οι μηχανικοί άνδρες), προτιμήσεις (για παράδειγμα η επιθυμία να είναι κανείς διεκδικητικός ή να γίνει μηχανικός) και υιοθέτηση ορισμένων τρόπων συμπεριφοράς (το να συμπεριφέρεται κανείς με τρόπο διεκδικητικό ή το να γίνει μηχανικός).

Θα μπορούσαμε να διερευνήσουμε τη διαμόρφωση του κοινωνικού ρόλου του φύλου μέσα από τις δραστηριότητες των παιδιών. Να καταγράψουμε με τι παιχνίδια παίζουν, ποια παιχνίδια θεωρούν ανδρικά ή γυναικεία (πεποιθήσεις) και με ποια παιχνίδια θέλουν να παίζουν τα ίδια (προτιμήσεις).

Ερμηνεία των εμπειρικών δεδομένων σε σχέση με τις διαφορές φύλου

Οι διαφορές φύλου αναφέρονται σε διαφορές μέσων όρων μεταξύ ομάδων αγοριών και ομάδων κοριτσιών. Υπάρχουν πάντα μεγάλες διαφορές στα άτομα του ίδιου φύλου (ενδοφυλική διακύμανση) αλλά και αξιοσημείωτη επικάλυψη ανάμεσα στα δύο φύλα. Για παράδειγμα, κατά μέσο όρο, τα αγόρια παρουσιάζουν επιθετική συμπεριφορά σε μεγαλύτερο βαθμό συγκριτικά με τα κορίτσια, αλλά πολλά αγόρια βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο επιθετικότητας με τα κορίτσια, ενώ ορισμένα κορίτσια είναι πιο επιθετικά από ό,τι πολλά αγόρια.

Στερεότυπες αντιλήψεις για το φύλο

Στις δυτικές κοινωνίες οι άνδρες θεωρούνται ικανοί, λογικοί, διεκδικητικοί, επιθετικοί, έξυπνοι, ανταγωνιστικοί, καλοί στις θετικές επιστήμες ενώ οι γυναίκες πιστεύεται πως είναι αδύναμες, φλύαρες, ευγενικές, παθητικές, εξαρτημένες, θερμές, εκφραστικές και με κλίση στη λογοτεχνία και την τέχνη. Τα περισσότερα από τα χαρακτηριστικά προσωπικότητας που εμπεριέχονται στο ανδρικό στερεότυπο αξιολογούνται θετικά συχνότερα από εκείνα του γυναικείου στερεότυπου. Διαβάστε το σχετικό κείμενο για τη διπλή φύση των στερεοτύπων. Τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες έχουν ενσωματώσει στην αυτοαντίληψή τους τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας που εμπεριέχονται στο στερεότυπο του φύλου τους.

Η κατανόηση από το παιδί της έννοιας του φύλου

Ήδη στην ηλικία των δύο ετών το παιδί μπορεί να διακρίνει το φύλο σε εικόνες παραδοσιακών ανδρών και γυναικών. Παρόλα αυτά δεν κατανοεί ακόμη ότι το φύλο είναι ένα σταθερό και μόνιμο στοιχείο της ταυτότητας. Η σταθερότητα του φύλου και η μονιμότητα του φύλου έρχεται αργότερα. Από το τρίτο ή τέταρτο έτος της ηλικίας τους, πολλά παιδιά έχουν επίγνωση των στερεοτύπων του φύλου σε ότι αφορά τα παιχνίδια και τις δραστηριότητες των παιδιών. Τι φορούν άνδρες και γυναίκες, πως χρησιμοποιούν διαφορετικά πράγματα, ασχολούνται με διαφορετικά πράγματα. Παιδιά οκτώ ετών είχαν επίγνωση των στερεοτύπων παρόμοια με αυτά των ενηλίκων.

Διαμόρφωση του ρόλου του φύλου

Σύμφωνα με τη θεωρία της κοινωνικής μάθησης (Bandura, 1977), η συμπεριφορά του παιδιού διαμορφώνεται από τη συμπεριφορά των άλλων, ιδιαίτερα των γονέων. Αυτή η συμπεριφορά περιλαμβάνει τις διαφορές φύλου στη συμπεριφορά και τις στάσεις. Ο γονείς και άλλα σημαντικά πρόσωπα ενισχύουν συγκεκριμένες συμπεριφορές και αποθαρρύνουν ή αποδοκιμάζουν άλλες. Επιπλέον, τα παιδιά μιμούνται παρατηρώντας τη συμπεριφορά άλλων.

Οι γονείς ενισχύουν δραστηριότητες και επιλογές παιχνιδιού που αρμόζουν στο φύλο του παιδιού. Από πολύ νωρίς οι γονείς δίνουν στα μικρά παιδιά, αγόρια και κορίτσια, διαφορετικά παιχνίδια. Κούκλες και οικιακά παιχνίδια για τα κορίτσια, αυτοκίνητα και αθλητικά παιχνίδια για τα αγόρια.

Ο τρόπος που οι πατέρες φέρονται στα παιδιά διέφερε σημαντικά από αυτόν των μητέρων. Βρέθηκε (Siegal, 1987) πως οι πατέρες θεωρούσαν πως τα αγόρια ήταν πιο δυνατά και σκληρά από τα κορίτσια και τα ενθάρρυναν στο σκληρό παιχνίδι ενώ συγχρόνως αντιδρούσαν πιο αρνητικά στο παιχνίδι με κούκλες.

Η γνωστική αναπτυξιακή θεωρία της διαμόρφωσης ρόλου φύλου έχει τις βάσεις της στα κείμενα του Kohlberg. Ο Kohlberg θεωρούσε πως το παιδί είναι ένα ενεργό υποκείμενο που επιδιώκει να δώσει περιεχόμενο και να κατανοήσει το κοινωνικό περιβάλλον. Οι στάσεις και οι πεποιθήσεις του ίδιου του παιδιού για τους ρόλους των δύο φύλων θεωρούνται πρωταρχικής σημασίας γιατί καθοδηγούν τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρά με το περιβάλλον. Υποστήριζε πως η αυξανόμενη επίγνωση που έχει το παιδί για την ταυτότητα φύλου του αποτελεί κρίσιμο στοιχείο για την περεταίρω διαμόρφωση του φύλου. Οι άλλοι λειτουργούν ως πρότυπα για μίμηση αλλά αυτό γίνεται λόγω της αυτοκοινωνικοποίησης, της επίγνωσης δηλαδή πως το άτομο ανήκει σε ένα φύλο και πως τα άτομα που ανήκουν στο ίδιο φύλο κάνουν το ίδιο.

Βιβλιογραφία

Bandura, A. (1977) Social learning theory. N.J.: Prentice Hill

Siegal, M. (1987) Are sons and daughters treated more differently by fathers than by mothers? Developmental Review, 7, 183-209

Turner, P.J. (1998) Βιολογικό φύλο, κοινωνικό φύλο και ταυτότητα του Εγώ. Ελληνικά Γράμματα

Μέση ηλικία κατά τον πρώτο γάμο: η αυξημένη συμμετοχή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση αποτελεί βασική αιτία αναβολής και καθυστέρησης του γάμου νέων ατόμων. Οι γυναίκες εξακολουθούν να παντρεύονται σε μικρότερη ηλικία από τους άνδρες, ωστόσο η διαφορά αυτή έχει μειωθεί.

Ποσοστό ατόμων που προχωρούν σε δεύτερο γάμο: το ποσοστό των ατόμων που προχώρησαν σε δεύτερο γάμο στην Ελλάδα από τη δεκαετία του ’60 σημειώνει σταθερή άνοδο αλλά η πιθανότητα σύναψης δεύτερου γάμου είναι πιο αυξημένη για τους άνδρες, γεγονός που εξηγείται από τη διατήρηση των παραδοσιακών ηθικών αξιών που σχετίζονται με την οικογένεια.

Διαζύγια: ο αριθμός των διαζυγίων στην Ελλάδα αυξάνεται. Κατά τη δεκαετία του ’60 έχουμε λιγότερα από δύο διαζύγια ανά 100 γάμους ενώ τη δεκαετία του ’90 το ποσοστό φτάνει το 19%. Το ποσοστό παρόλα αυτά είναι χαμηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Η διάρκεια του γάμου που καταλήγει σε διαζύγιο έχει μειωθεί πολύ στην Ελλάδα από το 1960 για να προσεγγίσει τον αντίστοιχο ευρωπαϊκό μέσο όρο.

Γονιμότητα: υπάρχει σημαντική μείωση της γονιμότητας στην Ελλάδα όπως και σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες. Μέχρι το 1980 το ποσοστό γονιμότητας στην Ελλάδα ήταν πάνω από το μέσο όρο. Ωστόσο, σύμφωνα με στοιχεία του 1997, το ποσοστό γονιμότητας στην Ελλάδα (1.32) έχει πέσει κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (1.43).

Μέση ηλικία μητέρων κατά τη γέννηση: η αναπαραγωγή ηλικία των γυναικών αυξάνεται ως αποτέλεσμα του επιπέδου εκπαίδευσης, της ικανότητας απόκτησης προσωπικού εισοδήματος, τις αλλαγές στη θέση και τις συνθήκες ζωής των γυναικών, τη συμμετοχή τους στην αγορά εργασίας, την οικονομική τους ανεξαρτησία και την εξασθένιση των καθιερωμένων κανόνων και των παραδοσιακών αξιών.

Γεννήσεις εκτός γάμου: από το 1980, η αναλογία των εξώγαμων γεννήσεων αυξάνονται σημαντικά σε όλες τις χώρες της ΕΕ. Μέσα σε μια δεκαετία ο ευρωπαϊκός μέσος όρος αντιστοιχεί περίπου στο 23% των γεννήσεων. Στην Ελλάδα τα ποσοστά παραμένουν χαμηλά (3%).

Γυναικεία απασχόληση: περίπου 60% των νέων γυναικών εργάζονται στην Ελλάδα, ποσοστό ιδιαίτερα χαμηλό. Αυτό έχει να κάνει με τη διαφορετική δομή της αγοράς εργασίας στην Ελλάδα σε σχέση με την υπόλοιπη ΕΕ και ειδικότερα την ύπαρξη εκτεταμένης άτυπης οικονομίας στην Ελλάδα όπου η αυτο-απασχόληση και η χωρίς αμοιβή εργασία των γυναικών σε μικρές οικογενειακές επιχειρήσεις παίζουν σημαντικό ρόλο.

Νέες μορφές οικογένειας: Τα ποσοστά διαζυγίων και των εκτός γάμου γεννήσεων οδηγούν στην επικράτηση νέων μορφών οικογένειας: μονομελή νοικοκυριά, μονογονεϊκές οικογένειες, συνεναιτικές ενώσεις κτλ. Στην Ελλάδα, η παρουσία μονογονεϊκών οικογενειών είναι χαμηλότερη από ότι σε άλλες χώρες. Σύμφωνα με στοιχεία του 1990 αυτές οι οικογένειες αποτελούν το 5.7% των οικογενειών με παιδιά στην Ελλάδα. Σύμφωνα με στοιχεία του 1998, αν και η χηρεία αποτελεί την κύρια αιτία ύπαρξης μονογονεϊκής οικογένειας (40.5%) σε αυτή προστίθενται σε μεγάλο ποσοστό το διαζύγιο (17.7%) και η εκτός γάμου μητρότητα (29.8%).

Τα παραπάνω στοιχεία προέρχονται από το βιβλίο της Χάρις Συμεωνίδου “Οικογένεια και Γονιμότητα στην Ελλάδα” Εκδόσεις Σάκκουλα

Τέτοιες αρχές είναι η συνοχή και η σταθερότητα. Σύμφωνα με την αρχή της συνοχής, υποθέτουμε πως υπάρχει μια συνέπεια στη συμπεριφορά του άλλου. Ο άλλος κάνει κάτι που είναι σε συμφωνία με αυτό που είναι ή σκέφτεται. Σύμφωνα με την αρχή της σταθερότητας, υποθέτουμε πως υπάρχει κάποια σταθερότητα στη συμπεριφορά κάποιου επομένως μπορούμε να προβλέψουμε τι θα κάνει αν λάβουμε υπόψη μας την προηγούμενη συμπεριφορά του. Κι έτσι κατασκευάζουμε σενάρια για το πώς μπορεί να αντιδράσει κάποιος σε συμφωνία με αυτό που είναι και με αυτό που έχει επιδείξει στο παρελθόν. Οι εξαιρέσεις μας σοκάρουν και επιβεβαιώνουν τον κανόνα που χρησιμοποιούμε για να καταλήξουμε σε συμπεράσματα για τη συμπεριφορά των άλλων. «Αποκλείεται να το έκανε αυτό ο Γιάννης!», «Δεν περίμενα ποτέ να μου φερθεί έτσι», «Μα άλλα είχε πει πριν. Κάποιο σοβαρό λόγο θα έχει για να αλλάξει γνώμη». Αυτά τα σχόλια δε θα είχαν κανένα νόημα αν ο Γιάννης ήταν υπουργός οικονομίας. Σε αυτήν την περίπτωση η συνοχή και η αστάθεια δεν ισχύουν.

Ο Heider (1958) είναι από τους πρώτους που προσπαθούν να θεωρητικοποιήσουν πως οι άνθρωποι κατανοούν ή αποδίδουν αίτια σε διάφορα φαινόμενα. Χωρίζει λοιπόν τα αίτια σε δύο κατηγορίες: τα εξωτερικά και τα εσωτερικά. Εξωτερικά μπορεί να είναι το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον, πιέσεις εξωτερικές. Ως εσωτερικά αίτια αναφέρονται τα κίνητρα και οι ικανότητες κάποιου.

Όταν θέλουμε δηλαδή να αναζητήσουμε την αιτία για π.χ. την αποτυχία στις εξετάσεις ενός μαθητή:

• Παρατηρούμε τη συμπεριφορά του άλλου
• Προσπαθούμε να αναχθούμε σε παρόμοια περιστατικά
• Απορρίπτουμε περιστατικά που συμβαίνουν σπάνια
• Επισημαίνουμε όμοια περιστατικά
• Καταλήγουμε στον εντοπισμό του πιο πιθανού αιτίου(εσωτερικό ή εξωτερικό).

Ο Kelly (1966) προτείνει τριών ειδών αίτια: κάποιο ερέθισμα, κάποιο πρόσωπο, το χρόνο και το χώρο (το πλαίσιο που λαμβάνει χώρα η συμπεριφορά). Κατά τον Kelly εξετάζουμε τη συσχέτιση ανάμεσα σε αυτά τα τρία αίτια κι ένα αιτιατό (τη συμπεριφορά που θέλουμε να εξηγήσουμε). Τρία είδη πληροφοριών λαμβάνουμε υπόψη: πληροφορίες μοναδικότητας (η συμπεριφορά εμφανίζεται μόνο με ένα συγκεκριμένο ερέθισμα;). πληροφορίες ομοιομορφίας (μήπως η συμπεριφορά σε σχέση με ένα ερέθισμα δεν ήταν μοναδική μόνο για το υπό μελέτη πρόσωπο;). πληροφορίες συνέπειας (προηγούμενη παρόμοια αντίδραση στο ίδιο ερέθισμα).

Ο Jones (1965) προτείνει μια τρίτη θεωρία που αφορά τις παραμέτρους που επηρεάζουν τις νοητικές μας λειτουργίες όταν προσπαθούμε να συμπεράνουμε τα αίτια της συμπεριφοράς. Όπως και ο Heider χρησιμοποιεί το διαχωρισμό ανάμεσα σε εξωτερικά και εσωτερικά αίτια. Στη συνέχεια υποθέτει πως καθώς προσπαθούμε να εντοπίσουμε τα πραγματικά αίτια μιας συμπεριφοράς δύο παράμετροι παίζουν καθοριστικό ρόλο: η απόκλιση από το κοινωνικά επιθυμητό και ο αριθμός των μη κοινών αιτιατών. Καταλήγει πως όταν η συμπεριφορά του ατόμου τείνει να αποκλίνει από το κοινωνικά αποδεκτό, είμαστε περισσότερο βέβαιοι πως η συμπεριφορά οφείλεται σε εσωτερικά αίτια. Από την άλλη, όταν η συμπεριφορά είναι σύμφωνη με τα κοινωνικά επιθυμητό τείνουμε να αποδίδουμε τη συμπεριφορά σε εξωτερικά αίτια. Τα πιθανά αίτια της συμπεριφοράς αντιπαρατίθενται και η αφαίρεση αίτιων κοινών με την αντίθετη συμπεριφορά περιορίζει τις επιλογές.

Καλά όταν πρόκειται για ένα άτομο που ξέρουμε καλά, τι γίνεται όμως με διάφορες αποδόσεις αιτιών που κάνουμε σε κοινωνικά ερεθίσματα μεγάλου μεγέθους που προϋποθέτουν ένα σύστημα που δίνει νόημα στον κοινωνικό κόσμο κοινό από όλα τα μέλη μιας κοινωνίας. Αυτή η απόδοση διαμεσολαβείται από διάφορες κοινωνικές ομάδες τις οποίες αναγνωρίζουμε και σε κάποιες από αυτές ανήκουμε (κοινωνικές αναπαραστάσεις, Moscovici). Και σε αυτήν την περίπτωση αυτές οι ομάδες μάχονται για την ιδεολογική τους κυριαρχία σε σχέση με το κοινωνικό συμβάν για το οποίο αναζητείται ερμηνεία. Σε αυτήν την περίπτωση, η αποδοχή μιας ερμηνείας αποτελεί και νομιμοποίηση και δικαιολόγηση της στάσης που απορρέει από μια τέτοια ερμηνεία.

Αν το παράδειγμά μας είναι οι πυρκαγιές του καλοκαιριού η απόδοση των αιτιών μπορεί να είναι εξωτερική (εμπρηστές, ασύμμετρη απειλή, κλιματική αλλαγή) αλλά μπορεί να είναι και εσωτερική (ανικανότητα, αμέλεια, αδιαφορία, συστηματικό έγκλημα). Σαν άσκηση προσπαθήστε να κάνετε αποδόσεις σύμφωνα με τη θεωρία του Heider. Τι παρατηρείτε;

Βιβλιογραφία

Heider, F. (1958) The psychology of interpersonal relations. New York: Wiley

Jones, E.E. and Davis, K.E. (1965) From acts to dispositions. In L.Berkowits (ed). Advances in Experimental Social Psychology.

Kelley, H.H. (1966) Attribution theory in social psychology. In D. Levine (ed) Nebraska Symposium on motivation. Lincoln: U. Nebraska

• Τα μέλη των δύο ομάδων πρέπει να έρχονται σε επαφή σε καταστάσεις όπου νιώθουν πως έχουν την ίδια θέση.

• Οι δύο ομάδες πρέπει να επιδιώκουν την επίτευξη κοινών στόχων (όπως έγινε και στο πείραμα του Sherif).

• Η επαφή ανάμεσα στις δύο ομάδες πρέπει να γίνεται υπό συνθήκες συνεργασίας.

• Πρέπει να υπάρχει κοινωνική και θεσμική υποστήριξη μέτρων που προωθούν την επαφή μεταξύ των ομάδων.

• Η επαφή πρέπει να γίνεται υπό συνθήκες όπου υπάρχει δυνατότητα ουσιαστικής γνωριμίας ανάμεσα στα μέλη των δύο ομάδων.

Η επαφή δεν είναι δυνατόν να συμβεί μεταξύ όλων των μελών μιας ομάδας όταν μιλάμε για μεγάλες ομάδες. Επομένως, αν η επαφή είναι ο τρόπος για καλύτερες διομαδικές σχέσεις θα πρέπει να βρούμε πως μπορεί να γενικευτούν σε όλη την ομάδα τα θετικά στοιχεία της επαφής με μέρος της άλλης ομάδας. Αυτό μπορεί να γίνει με τουλάχιστον τέσσερις τρόπους:

Προσωποποιημένη επαφή: οι Brewer και Miller (1984) προτείνουν την προσωποποιημένη επαφή που καταργεί τη διαφοροποίηση ανάμεσα στις δύο ομάδες. Αν η δημιουργία των προκαταλήψεων οφείλεται στην κατηγοροποίηση ατόμων σε ομάδες, αν με κάποιο τρόπο καταφέρουμε να φέρουμε σε προσωπική επαφή άτομα διαφορετικών ομάδων με τρόπο που η επαφή να συμβαίνει σε διαπροσωπικό επίπεδο, τότε υπάρχει μεγαλύτερη πιθανότητα για διάψευση του αρνητικού στερεοτύπου. Παρόλα αυτά η γενίκευση στο σύνολο των μελών της άλλης ομάδας είναι δύσκολη εδώ αφού η αλλαγή έγινε σε διαπροσωπικό επίπεδο.

Διομαδική επαφή: Αντίθετα οι Hewstone και Brown (1986) υποστηρίζουν πως η επαφή πρέπει να γίνεται σε διομαδικό επίπεδο για να διασφαλιστεί η όσο το δυνατόν μεγαλύτερη πιθανότητα γενίκευσης σε όλη την ομάδα. Βασικό στοιχείο δηλαδή της επαφής είναι να θεωρούνται τα μέλη των ομάδων τυπικά μέλη της ομάδας τους.

Κοινή ενδοομαδική ταυτότητα: στο δίλημμα σαν άτομα ή σαν μέλη των ομάδων τους ο Geartner και οι συνεργάτες του (1993) προτείνουν την επανακατηγοριοποίηση των δύο ομάδων σε ένα υπερκείμενο επίπεδο όπου τα μέλη και των δύο ομάδων επανακαθορίζουν την κοινή ταυτότητά τους. Όπως και με την προσωποποιημένη επαφή που δίνει έμφαση στην παράβλεψη των συνόρων ανάμεσα στις δύο ομάδες έτσι και σύμφωνα με την κοινή ενδοομαδική ταυτότητα, τα σύνορα ανάμεσα στις δύο ομάδες καταργούνται. Πολύ αισιόδοξα ακούγονται όμως όλα αυτά. Πως είναι δυνατόν να καταργηθούν όλες αυτές οι κατηγοριοποιήσεις που δίνουν νόημα στην ύπαρξή μας: φύλο, έθνος, κόμμα…Το ζήτημα της γενίκευσης επιστρέφει.

Μοντέλο διττής ταυτότητας: οι Gonzalez και Brown (2003) έρχονται να δώσουν τη λύση με το μοντέλο της διττής ταυτότητας που υποστηρίζει πως δεν χρειάζεται σώνει και καλά τα μέλη των δύο ομάδων να απαρνηθούν τις παλιές τους ταυτότητες. Μπορούν να διατηρούν και τις δύο! Εκεί αρχίζουν άλλα προβλήματα σε σχέση με τον κίνδυνο να χάσει κανείς μια πολύτιμη ταυτότητα μέσα από τη διαδικασία ταύτισης σε ένα υπερκείμενο επίπεδο. Η θεωρία της οριακής διάκρισης (Optimal Distinctiveness Theory, Brewer 1991) ασχολείται ακριβώς με αυτά τα ζητήματα.

Βιβλιογραφία

Allport, G. W. (1954) The nature of prejudice. Reading, MA: Addison-Wesley

Brewer, M. (1991) The social self: on being the same and different at the same time. Personality and Social Psychology Bulletin, 17, 475-482

Brewer,M.B. and Miller,N. (1984) Beyond the contact hypothesis. Theoretical perspectives on desegregation. In N.Miller and M.B. Brewer (eds) Groups in contact: the psychology of desegregation. Orlando, FL: Academic Press

Gonzalez, R. and Brown, R. (2003) Generalisation of positive attitude as a function of subgroup and superordinate group identifications in intergroup contact. European Journal of Social Psychology, 33,195-214

Hewstone, M. and Brown, R. (1986) Contact is not enough: an intergroup perspective on the “contact hypothesis”. In M.Hewstone and R. Brown (eds) Contact and conflict in intergroup encounters. Oxford: Blackwell

Pettigrew,T. F. (1998) Intergroup contact theory. Annual Review of Psychology, 49, 65-85

Στο πείραμα, η Beilock και οι συνεργάτες της επέλεξαν φοιτήτριες που ήταν καλές στα μαθηματικά. Στη συνέχεια χώρισαν τις φοιτήτριες με τυχαίο τρόπο σε δύο ομάδες. Στη μία ομάδα ειπώθηκε πως σκοπός του πειράματος ήταν να διαπιστώσει τους λόγους που τα αγόρια τα καταφέρνουν καλύτερα στα μαθηματικά. Στην άλλη ομάδα ειπώθηκε απλά πως συμμετείχαν σε ένα πείραμα που εξέταζε την επίδοση στα μαθηματικά.

Οι ερευνητές βρήκαν πως η πληροφορία πως τα αγόρια είναι καλύτερα στα μαθηματικά (η ενεργοποίηση του στερεοτύπου) ήταν ικανή να μειώσει εντυπωσιακά την επίδοση των φοιτητριών. Η ακρίβεια των απαντήσεων των φοιτητριών που εκτέθηκαν στο στερεότυπο μειώθηκε από το 90% (βάσει των απαντήσεων σε τεστ που δόθηκε πριν την εισαγωγή της εξαρτημένης μεταβλητής) στο 80%. Στην άλλη ομάδα η επίδοση βελτιώθηκε ελαφρώς.

Αλλά δεν ήταν μόνον αυτό. Για να διαπιστώσουν οι ερευνητές τη διάρκεια αυτής της επίδρασης στην επίδοση και τη μεταφορά της σε άλλους τομείς, σε άλλο πείραμα, μετά τη διαδικασία που περιγράφηκε παραπάνω, έδωσαν στις φοιτήτριες ένα τεστ μνήμης που περιείχε λεκτικές πληροφορίες. Η έκθεση στο στερεότυπο επηρέασε την επίδοση και σε αυτό το τεστ. Οι ερευνητές διατυπώνουν τις ανησυχίες τους πως η έκθεση σε τέτοιου είδους στερεότυπα μπορεί να επηρεάσει την επίδοση όχι μόνο στη σχετική με το στερεότυπο γνωστική ενότητα αλλά και σε άλλες, άσχετες δραστηριότητες.

Σε γενικές γραμμές τα κορίτσια έχουν περισσότερες αρνητικές στάσεις για τα μαθηματικά, έχουν λιγότερη αυτοπεποίθηση, ασχολούνται λιγότερο και είναι πιο αγχώδη σε σχέση με τα μαθηματικά. Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, οι γονείς και το σχολείο επιμένουν να θεωρούν τα μαθηματικά τομέα των αγοριών. Γενικά πιστεύεται πως η μαθηματική ικανότητα αποτελεί χάρισμα. Τα αγόρια παρουσιάζονται σαν να πετυχαίνουν ή να αποτυχαίνουν χωρίς να προσπαθούν ενώ τα κορίτσια θεωρούνται πως προσπαθούν πάντα πάρα πολύ (θεωρίες των παραγωγικών αιτίων της συμπεριφοράς).

Όταν πια περνάμε στην εφηβεία όπου η ταυτότητα του φύλου γίνεται κεντρική, η επίδοση των κοριτσιών στα μαθηματικά μειώνεται. Καθώς τα κορίτσια και τα αγόρια μαθαίνουν να γίνονται γυναίκες και άνδρες, το άγχος απέναντι στα μαθηματικά και τις φυσικές επιστήμες εμφανίζεται ως στοιχείο της θηλυκότητας. Πολλά κορίτσια παραπονιούνται πως δεν έχουν φίλους ή ότι τα αγόρια δεν τις συμπαθούν λόγω της επίδοσής τους στα μαθηματικά

Beilock, S.L., Rydell, R.J. and McConnell, A.R. (2007) Stereotype threat and working memory: mechanisms, alleviation, and spillover. Journal of Experimental Social Psychology, 136(2), 256-276