συμμόρφωση: το πείραμα του Asch

το πείραμα της Φυλακής του Στάνφορντ

το υπόδειγμα των ελάχιστων ομάδων (minimal group paradigm)

Στο κλασικό πείραμα του υποδείγματος των ελάχιστων ομάδων ο Tajfel και οι συνεργάτες του (Tajfel, Flament, Billig and Bundy, 1971) προσπάθησαν να εξηγήσουν για πιο λόγο εμφανίζεται ανταγωνισμός ανάμεσα σε ομάδες χωρίς να υπάρχει πραγματική σύγκρουση συμφερόντων. Σε αυτό το πείραμα εξετάστηκαν οι ελάχιστες προϋποθέσεις που ήταν αναγκαίες για την εμφάνιση διομαδικού ανταγωνισμού. Τα αποτελέσματα ήταν συγκλονιστικά: η ύπαρξη και μόνο ομάδων, ανεξάρτητα αν έχουν νόημα για κάποιον ή όχι, αρκεί για να δημιουργηθεί διάκριση!

τα πειράματα των θερινών κατασκηνώσεων και η θεωρία της ρεαλιστικής σύγκρουσης

Η βασική αρχή στην οποία στηρίζεται η θεωρία της ρεαλιστικής σύγκρουσης (Campbell,1965, Sherif, 1967) είναι πως ο ανταγωνισμός μεταξύ ομάδων έχει ως αποτέλεσμα αρνητικές στάσεις και συμπεριφορές ανάμεσα σε ομάδες. Με άλλα λόγια, μια πραγματική (ή και φανταστική) σύγκρουση συμφερόντων δύο ή περισσότερων ομάδων για περιορισμένους πόρους (αγαθά εν ανεπαρκεία) δημιουργεί ρεαλιστική σύγκρουση μεταξύ αυτών των ομάδων με αποτέλεσμα αρνητικές στάσεις και συμπεριφορές.

Hamilton και Gifford: η απατηλή συνάφεια

Δεν αναρωτηθήκατε ποτέ πως είναι δυνατόν οι οικονομικοί μετανάστες όχι μόνο στη χώρα μας αλλά και αλλού να μονοπωλούν τη λίστα των ανεπιθύμητων χαρακτηριστικών και συμπεριφορών σε σχέση με το γηγενή πληθυσμό; Δεν ήταν ακριβώς αυτή η ερώτηση που οδήγησε τους Hamilton και Gifford (1976) να σχεδιάσουν το πείραμα που ακολουθεί. Στηριζόμενοι σε παλαιότερα ευρήματα τα οποία έδειχναν πως οι άνθρωποι έχουν την τάση να υπερεκτιμούν το βαθμό συσχέτισης λέξεων που εμφανίζονται σπάνια κατά ζεύγη, έκαναν την υπόθεση πως η σύζευξη μιας εξέχουσας ομάδας με εξέχουσες (διακριτές) συμπεριφορές θα ωθήσει τον παρατηρητή να αντιληφθεί μια απατηλή συνάφεια μεταξύ της ομάδας και της συμπεριφοράς.

Tajfel and Wilkes: κατηγοριοποίηση και κρίσεις

Ο Tajfel και ο Wilkes (1963) ζήτησαν από αυτούς που συμμετείχαν στην έρευνα να εκτιμήσουν το μήκος οκτώ γραμμών η μικρότερη από τις οποίες ήταν 16.2 εκ. και η μεγαλύτερη 22.8 εκ. Οι γραμμές διέφεραν μεταξύ τους περίπου κατά ένα εκατοστό. Το πείραμα είχε τρεις συνθήκες.

το πείραμα του Asch: σταθμοί στην κοινωνικοψυχολογική έρευνα

Τα πείραμα του Asch (1946) εισάγει στην κοινωνική ψυχολογία την έρευνα πάνω στην αντίληψη προσώπων και ομάδων (διαβάστε για το πείραμα του Asch στο βιβλίο Κοινωνική Ψυχολογία τόμος α’ του Δ. Γεώργα, σσ.197-199). Σκοπός του πειράματος του Asch ήταν να μελετήσει πως η αλλαγή ενός στοιχείου της προσωπικότητας μπορεί να αλλάξει τη συνολική εντύπωση για ένα άτομο. Στο πείραμά του δόθηκε σε ομάδα φοιτητών μια σειρά από πιθανά χαρακτηριστικά προσωπικότητας π.χ. γενναιόδωρος, σοφός, ευτυχισμένος, αξιόπιστος, σημαντικός, σοβαρός, θερμός κτλ. Ζητήθηκε από τους φοιτητές, αφού διαβάσουν τη λίστα των χαρακτηριστικών, να γράψουν μια έκθεση για κάποιο φανταστικό πρόσωπο που έχει αυτά τα χαρακτηριστικά. Έπειτα, ζητήθηκε από τους φοιτητές να συμπληρώσουν στη λίστα των χαρακτηριστικών πρόσθετα γνωρίσματα προσωπικότητας που θεωρούσαν πως ταίριαζαν στο πρόσωπο που περιέγραψαν στις εκθέσεις τους. Από μια άλλη ομάδα φοιτητών ζητήθηκε το ίδιο με τη διαφορά πως το επίθετο θερμός αντικαταστάθηκε από το επίθετο ψυχρός. Μόνο αυτή η διαφορά προκάλεσε τελείως διαφορετικές περιγραφές προσωπικοτήτων. Για παράδειγμα, κάποιος από την ομάδα που χρησιμοποιήθηκε η λέξη θερμός περιέγραψε έναν επιστήμονα που είχε ως στόχο των ερευνών του να βοηθήσει την ανθρωπότητα ενώ μια αντίστοιχη περιγραφή της ομάδας που χρησιμοποιήθηκε η λέξη ψυχρός, ήταν κάποιου αντιπαθητικού που εκμεταλλεύεται και περιφρονεί τους άλλους. Διαφορετικά ήταν και τα γνωρίσματα που προστέθηκαν στην αρχική λίστα. Ο Asch συμπέρανε πως οι λέξεις θερμός-ψυχρός αποτελούν θεμελιώδη γνωρίσματα της προσωπικότητας έτσι που επηρεάζουν την αξιολόγησή μας για το πρόσωπο αυτό και να αλλάζουν το νόημα των άλλων χαρακτηριστικών που αποδίδονται σε αυτό το πρόσωπο.

Asch, S.E. (1946) Forming impressions of personality. Journal of Abnormal Psychology, 41, 1230-1240

κοινωνική ψυχολογία: σταθμοί στην κοινωνικοψυχολογική έρευνα

Το πείραμα του Milgram (διαβάστε για το πείραμα του Milgram στο βιβλίο Κοινωνική Ψυχολογία τόμος β’ του Δ. Γεώργα, σσ. 61-67)

Η συστηματική εξολόθρευση των Εβραίων από τους Ναζί στα στρατόπεδα συγκέντρωσης κατά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο άφησε την ανθρωπότητα άφωνη για το πώς ήταν δυνατόν ένα τέτοιο έγκλημα να διαπραχθεί από ανθρώπους. Οι Εβραίοι στα στρατόπεδα συγκέντρωσης των Ναζί, βασανίστηκαν και εξολοθρεύτηκαν συστηματικά και οργανωμένα από εκπαιδευμένο προσωπικό. Στην σκέψη αυτού του εγκλήματος ο καθένας μπορεί αυτόματα να αναφωνήσει: «Μα τι άνθρωποι ήταν αυτοί»! Η απάντηση είναι πλέον δοσμένη αλλά ακόμη εκπλήσσει και κάνει πολλούς να ανατριχιάσουν: απόλυτα φυσιολογικοί άνθρωποι. Το πείραμα του Milgram (1963) έσκασε σαν βόμβα ανάμεσα στις δημοφιλείς ερμηνείες και θεωρίες της εποχής που ενοχοποιούσαν το άτομο και την προσωπικότητά του όπως αυτή είχε διαμορφωθεί μέσα από την εκπαίδευση και την κοινωνικοποίηση και χρησιμοποιούσαν την έννοια της προσωπικότητας για να ερμηνεύσουν συμπεριφορές ομάδων. Τα ευρήματά του προκάλεσαν αναστάτωση στο χώρο της κοινωνικής ψυχολογίας αλλά και στην ευρύτερη κοινωνία καθώς έδειχναν ξεκάθαρα πως ο καθένας μπορεί να προκαλέσει βία κάτω από την άσκηση πίεσης από ένα πρότυπο κύρους. Ερμηνείες μπορούν να δοθούν όμως και στο ιδεολογικό επίπεδο και αφορούν το πώς διάφορες πεποιθήσεις λ.χ. σχετικά με την επιστήμη μπορούν να επηρεάζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά.